सुन्दरकुमार थकाली
स्याउको राजधानीका रूपमा परिचित मुस्ताङका किसानलाई स्याउखेती गर्न सकिने सरकारी संस्थाको नाम हो शीतोष्ण बागवानी विकास केन्द्र ।
यहाँको घरपझोङ गाउँपालिका–२ मार्फामा २०२३ सालमा मुस्ताङका किसानलाई स्याउखेतीको प्रविधि हस्तान्तरण गर्ने उद्देश्यले शीतोष्ण बागवानी विकास केन्द्र स्थापना गरिएको थियो । झन्डै ५५ वर्ष पुरानो इतिहास बोकेको मार्फास्थित शीतोष्ण बागवानी विकास केन्द्रको योगदानकै कारण मुस्ताङका किसानलेले स्याउखेती गर्ने तरिका सिके ।
यो केन्द्रमा स्याउलगायत शीतोष्ण हावापानीमा उत्पादन हुने फलफूलको प्रविधि हस्तान्तरणका साथै, उत्पादन तथा बिक्री वितरण गरी राजस्व सङ्कलनमा टेवा पुर्याइएको थियो । केन्द्रले स्याउलगायतका हिमाली फलफूल तथा तरकारी उत्पादन, नर्सरी स्थापनाका साथै तन्तु प्रजनन प्रविधिबाट बेर्ना उत्पादन गर्ने गरेको छ ।
यस मार्फास्थित केन्द्रले स्याउखेती गर्न मात्रै होइन यहाँका किसानले स्याउको ब्रान्डी बनाउने प्रविधिसमेत हस्तान्तरण गर्ने गरेको छ । स्थापनाको करिब १० वर्षपछि २०३२/०३३ सालमा केन्द्रले स्याउ तथा शीतोष्ण फलफूलको ब्रान्डी बनाउने उद्योग स्थापना भयो । सरकारी स्वामित्वमा रहेको केन्द्रले व्यावसायिक प्रयोजनका रूपमा नभई देशभरका किसानले स्याउ प्रशोधन गरी ब्रान्डी बनाउने सीप सिकाउन थाल्यो । केन्द्रले झन्डै ५० वर्षदेखि किसानलाई स्याउको ब्रान्डी बनाउने प्रविधि हस्तान्तरण गर्दैआइरहेको छ भने अर्कोतर्फ केन्द्रको फार्ममा उत्पादित कमसल खालका र सहज रूपमा बजारमा बिक्री हुन नसक्ने स्याउलगायत फलफूललाई सदुपयोग गर्दै ब्रान्डी उत्पादन गरी राजस्व वृद्धि गर्नमा सहयोग पुर्याएको छ ।
बर्सेनि मुस्ताङसहित देशका विभिन्न जिल्लाबाट स्याउ खेती सिक्न तथा केन्द्रमा रहेको ब्रान्डी, वाइनलगायत विभिन्न प्रविधिहरू सिक्न किसानहरू मुस्ताङ आउने गरेका हुन्छन् । मार्फास्थित शीतोष्ण बागवानी विकास केन्द्रका प्रमुख प्रकाश पन्तले तत्कालका लागि सरकारको मौखिक निर्देशनअनुसार केन्द्रमा सञ्चालनमा रहेको ब्रान्डी उद्योग बन्द हुन पुगेको जानकारी दिनुभयो । केन्द्रको स्यामित्वमा रहेको स्याउ बगँैचामा फलेका कम गुणस्तरका स्याउलगायत फलफूलहरूलाई सदुपयोग गर्ने तथा किसानमैत्री प्रविधि हस्तान्तरण गर्ने उद्देश्यले खोलिएको उद्योग अहिले आएर बन्द हुन पुगेको प्रमुख पन्तको भनाइ छ । सरकारी निकायबाट सञ्चालन गरिएका यसप्रकारका प्रविधि हस्तान्तरण उद्योगलाई सहज हुनेगरी नीतिगत निर्णय उल्लेख नभएकै कारण केन्द्रको ब्रान्डी मदिरा उद्योग बन्द हुन पुगेको प्रमुख पन्तको भनाइ छ ।
यहाँ परम्परागत पुरानो प्रविधिद्वारा दाउराको ऊर्जा प्रयोग गरी भट्टाबाट ब्रान्डी उत्पादन हुँदै आएको थियो । केन्द्रको बगैँचामा खेर जाने स्याउलाई ब्रान्डी उत्पादन गरी राजस्व सङ्कलनमा टेवा पुर्याइरहेको सञ्चालित उद्योग बन्द हुँदा यसले आमजनमानसमा चिन्ता थपेको छ ।
सरकार निकायको उद्योगबाट निःशुल्क प्रविधि सिक्न पाइने अवसर अबका दिनमा चल्छ वा चल्दैन टुङ्गो छैन, तर, यसले केन्द्रको ५० वर्ष पुरानो ब्रान्डी उद्योगमा इतिहासमा तत्कालका लागि पूर्णविराम लागेको छ ।
बर्सेनि ५०० लिटरभन्दा बढी स्याउको ब्रान्डी बनाउने केन्द्रको उद्योगमा यस वर्ष प्रविधि प्रसारण तथा ब्रान्डी उत्पादन हुन नसकेको केन्द्र प्रमुख पन्तको भनाइ छ । प्रतिलिटर रु ५५० मा ब्रान्डीको बिक्री हुने गरेको र सोबापतको आम्दानी सरकारको राजस्वमा सङ्कलन हुने थियो । तर, सरकारले मदिरा र मदिराजन्य कम्पनीमा अन्तःशुल्कमा दर्ता अनिवार्य गराएकै कारण केन्द्रको ब्रान्डी उद्योगमा उक्त कानुनी प्रावधानले उद्योग सञ्चालनमा समस्या उत्पन्न भएको हो ।
गत वर्ष महालेखा परीक्षकको कार्यालयले केन्द्रको वार्षिक लेखा परीक्षण गर्दा अन्तःशुल्क स्टिकर नभइकन ब्रान्डी वितरण गरेको र राजस्व घाटा भएको उल्लेख गर्दै करिब रु ३२ लाख बेरुजु राखेको केन्द्र प्रमुख प्रकाश पन्तको भनाइ छ । मलेपले ब्रान्डी उत्पादन गरिरहेको मूल्य बराबरका अन्तःशुल्क राजस्व परिमाणको रकम बेरुजु राखेकाले कृषि वन तथा पर्यावरण मन्त्रालयको मौखिक निर्देशनमा तत्कालका लागि ब्रान्डी उद्योग सञ्चालन नगर्न भनेकाले ब्रान्डी उद्योग बन्द गरिएको उहाँको भनाइ छ ।
सरकारले अन्तशुल्क स्टिकर बिना मदिराजन्य पदार्थ बिक्री गर्न नपाइने प्रचलित कानुनअनुसारनै भएको उल्लेख गर्दै सरकार निकायको हकमा केन्द्रीय तहबाट वैकल्पिक बाधा÷अवरोध फुकाउने गरी नीतिगत निर्णय भइदिए उद्योग सञ्चालन गर्ने बाटो खुला हुने प्रमुख पन्तको भनाइ छ ।
मुस्ताङको घरपझोङ–२ मार्फाका अंग्रज डिस्टिलरी उद्योग व्यवसाय एवं पूर्वजिविस सभापति बिष्णुराज हीराचनले केन्द्रबाट सिकेको प्रविधि हस्तान्तरले आफूले निजी क्षेत्रबाट मुस्ताङमा पहिलो उद्योग खोलेको बताउनुभयो । केन्द्रले यहाँका किसानलाई स्याउ खेती गर्न र स्याउको ब्रान्डी बनाउने प्रविधि सिकाएको व्यवसायी हिराचनको भनाइ छ । केन्द्रबाट प्रविधि सिकेर विस २०३६ सालदेखि उद्योग सञ्चालन गरेपछि अन्यले पनि यस्तै उद्योग सञ्चालन गरिआएको उहाँ बताउनुहुन्छ ।
मुस्ताङमा केन्द्रको स्याउ तथा अन्य शीतोष्ण फलफूलहरूको ब्रान्डी र वाइन बनाउने उद्योगको योगदानकै कारण मुस्ताङमा आठ वटाभन्दा बढी निजी क्षेत्रबाट सञ्चालन ब्रान्डी बनाउने डिस्टिलरी सञ्चालनमा रहेको कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालयको अन्तशुल्क एकाइको तथ्याङ्कमा उल्लेख छ । मुस्ताङको मार्फामा पाँच वटा, स्याउ, टुकुचे र घाँसमा एक÷एक वटा ब्रान्डी उद्योग सञ्चालनमा रहेको अन्तशुल्क अधिकृत शालिकराम सापकोटाले जानकारी दिनुभयो ।
मुस्ताङमा सञ्चालित निजी क्षेत्रका ८ ब्रान्डी उद्योगबाट अन्तःशुल्क स्टिकरबापतको राजस्व गतवर्ष रु तीन करोड ८६ लाख र चालु वर्षको जेठ १५ सम्म चार करोड ९७ लाख बढी राजस्व सङ्कलन भएको अन्तशुल्क अधिकृत सापकोटाले उल्लेख गर्नुभयो ।
मुस्ताङमा आठ डिस्टिलरी उद्योगबाट गत वर्ष एक लाख ५० हजार ७७३ लिटर र चालु वर्षको जेठ १५ गतेसम्म एक लाख ८३ हजार १४६ लिटर ब्रान्डी उत्पादन भएको थियो । सरकारले दुर्गम क्षेत्रमा फलफूलमा आधारित मदिरा उद्योगलाई ८० प्रतिशत अन्तःशुल्क राजस्व छुट दिने व्यवस्था गरेको अन्तःशुल्क अधिकृत सापकोटाले उल्लेख गर्नुभयो ।
प्रतिक्रिया